Co uczeń ma umieć po tym dziale
Pytanie wiodące z rozporządzenia: Jak demokracja i Konstytucja RP chronią nasze prawa? Poniżej wymagania podstawowe działu, zamienione na zadania, które da się sprawdzić na kartkówce albo sprawdzianie.
| Wymaganie | Zadanie na sprawdzianie |
|---|---|
| Odróżnia ustrój totalitarny i autorytarny od demokracji (Polska po 1945 r.) | Tabela porównawcza cech ustrojów i analiza krótkiego źródła z epoki. |
| Wyjaśnia wartości i zasady państwa prawa, porównuje demokrację większościową i konstytucyjną | Przyporządkowanie zasad do artykułów Konstytucji i zadanie „co by się stało, gdyby…”. |
| Opisuje współczesne zagrożenia dla demokracji i inicjatywy im przeciwdziałające | Rozpoznanie zjawiska na przykładzie i ocena skuteczności inicjatywy. |
| Wyjaśnia znaczenie wyborów i główne zasady prawa wyborczego | Pięć zasad prawa wyborczego do Sejmu: dopasuj zasadę do opisu sytuacji. |
| Identyfikuje prawa człowieka i obywatela, rozpoznaje ich naruszenia i wie, gdzie je zgłosić | Analiza przypadku: które prawo, jaka instytucja, jaki wniosek. |
| Rozróżnia umowę o pracę, umowy cywilnoprawne, wolontariat, staż i praktyki | Tabela „kto ma jakie prawa” i zadanie z fragmentem umowy. |
Teczka sprawy: przykład do pracy na lekcji
Konstytucja w codziennej sytuacji
Uczennica publikuje na szkolnym forum krytyczną opinię o nowym statucie. Dyrekcja prosi o jej usunięcie.
- Jakie prawo z Konstytucji ma tu znaczenie? (wolność wyrażania poglądów)
- Czy to prawo można ograniczyć? Pod jakimi warunkami?
- Do kogo uczennica może się odwołać, jeśli uzna, że prawo naruszono?
punkty do portfolio: 2 · odpowiedź wzorcowa w kluczu
Zadanie z kluczem odpowiedzi
Zadanie. Do sytuacji z druku (opinia o statucie na szkolnym forum) dopasuj zasady: a) wolność wyrażania poglądów, b) ograniczenie praw tylko w drodze ustawy i gdy jest to konieczne w demokratycznym państwie prawnym. Napisz, która z nich wspiera uczennicę, a która może być argumentem szkoły.
Uczennicę wspiera a (art. 54 Konstytucji). Szkoła może powołać się na b (art. 31 ust. 3), ale ograniczenie wymaga podstawy w ustawie i musi być konieczne, np. ze względu na prawa innych osób; zwykła niechęć do krytyki nie wystarcza. 1 pkt za każdą poprawną zasadę, 1 pkt za wskazanie, że ograniczenie nie może wynikać z samej woli dyrekcji. Razem 3 pkt.
Typowe błędy na sprawdzianie z działu IV
- Mieszanie praw człowieka (przysługują każdemu) z prawami obywatela (przysługują obywatelom danego państwa).
- Utożsamianie demokracji z samą zasadą większości, bez ograniczeń wynikających z Konstytucji.
- Odpowiedzi „do sądu” na każdą sprawę, bez wskazania właściwej instytucji do zgłoszenia naruszenia.
Wymagania fakultatywne: wybierz co najmniej jedno
Nauczyciel realizuje przynajmniej jedno wymaganie fakultatywne z działu. Oto z czego można wybierać:
- populizm i jego wpływ na demokrację;
- hierarchia źródeł prawa i wyszukiwanie obowiązującego aktu;
- prawa obywatela wobec policji, prokuratury i sądu;
- podstawowe instytucje prawa karnego;
- ochrona danych osobowych i dóbr osobistych w internecie;
- przepisy dla hulajnóg elektrycznych i rowerów.
Pięć zasad prawa wyborczego do Sejmu
Wybory do Sejmu są powszechne, równe, bezpośrednie, proporcjonalne i odbywają się w głosowaniu tajnym (art. 96 Konstytucji). Wybory do Senatu są powszechne, bezpośrednie i odbywają się w głosowaniu tajnym (art. 97 Konstytucji); inaczej niż do Sejmu nie są proporcjonalne. Podział mandatów sprawdzisz w kalkulatorze mandatów.
Pytania nauczycieli
Częściowo: ustrój Polski po 1945 r. i transformacja po 1989 r. wracają w obu przedmiotach, ale tu liczy się analiza ustroju i skutków dla jednostki, a nie chronologia.
Wystarczy jedno. Najczęściej wybiera się ochronę danych osobowych i dóbr osobistych w internecie albo prawa w kontakcie z policją i sądem.
Tak, ale tylko w ustawie i wtedy, gdy jest to konieczne w demokratycznym państwie prawnym, m.in. dla ochrony praw innych osób (art. 31 ust. 3 Konstytucji). Zwykła niechęć do krytyki nie wystarcza.
Umowa o pracę tworzy stosunek pracy objęty Kodeksem pracy, z uprawnieniami takimi jak płatny urlop i ochrona przed wypowiedzeniem. Zlecenie jest umową cywilnoprawną i takich uprawnień zwykle nie daje.